Barometre ve Atmosfer Bas?nc? « ?catlar ve Ke?ifler
Hava bas?nc?n? ölçme?e yarayan alet. Yunanca a??rl?k anlam?na gelen "baros" ve ölçü anlam?na gelen «metron»dan. ?nce bir kam??la su içti?imiz zaman, kam???n içindeki havay? a?z?m?zla içimize çekeriz. Böylece yarat?lan bo?luk hemen, yukar? do?ru ç?kan s?v?yla dolar. Bu olay bize do?al gibi gelir; ama bunu nas?l aç?klamal?? Eskiça? bilginleri bu soruya ?öyle kar??l?k verirlerdi: «Do?a, bo?luktan nefret eder», yani bo?alt?lan havan?n yerini mutlaka bir ?ey doldurmal?d?r. Ama bu bir aç?klama de?ildir. Atmosfer her ?eyi bast?r?r, s?k??t?r?r; t?pk? bulundu?u kab?n çeperlerine ve içinde yüzen ... Devamı »»»
Radyografi ve Radyoskopi « ?catlar ve Ke?ifler
X ???nlar?n?n yararl? uygulamalar?. 1895 y?l?nda Alman bilgini Wilhelm Röntgen taraf?ndan ke?fedilen X ???nlar?, ???k dalgalar?ndan daha k?sa olan elektromagnetik dalgalard?r. Göze görünmeyen bu ???nlar, foto?raf levhalar?n? etkileyebilir ve nesnelerin içinden geçerek onlar?n yap?s?n? ortaya koyabilir. Bu nedenle X ???nlar? bugün sanayide ve t?pta geni? ölçüde kullan?l?r. GÖRÜNMEYEN? GÖRMEK X ???nlar?ndan yararlanma ilkesi nispeten basittir. Çok yo?un bir ???n demeti incelenecek nesneye yöneltilir; ???nlar kar??la?t?klar? bölgelerin kal?nl???na ve yo?unlu?una göre, nesneden az veya çok ... Devamı »»»
Sabun « ?catlar ve Ke?ifler
Ya?l? maddeleri suda, ay?rma yoluyla yok etme özelli?ine sahip oldu?undan, lekeler ve kirler sabunla giderilir. Bu i?lem, sodyum hidroksit denilen alkali bir maddenin, hayvansal (eskiden keçi içya??) veya bitkisel bir ya?l? madde üzerindeki etkisinden elde edilir. ?lkça?'dan beri kullan?lan sabun Atalar?m?z hiç sabun kullanmazlard?: onun yerine kül, kil veya bitki özleri kullan?rlard?. ?lkça?'da art?k iyice bilinen sabun, ancak 1850'den itibaren sanayide büyük ölçüde üretilme?e ba?lad? ve gerçek anlam?yla kullan?labilir oldu. Piyasada kal?p dedi?imiz küçük parçalar halinde sunulan tuvale... Devamı »»»
Takvim « ?catlar ve Ke?ifler
Zaman bölümleme sistemi. Y?l?n günlerini gösteren cetvel. Geçen zaman? ölçmek için, hareketleri düzenli olan ve kolayl?kla gözlemlenebilen iki y?ld?zdan yararlan?l?r: bunlardan biri Ay, öteki Güne?'tir. Ay'?n 29,5 günde bir tekrarlanan ve l y?lda 12 evreden olu?an bir hareketi vard?r. Güne? ise, mevsimlere göre de?i?en bir yüksekli?e ula??r ve hareketini 365 gün 6 saatte tamamlar. Bu nedenle de ay ve güne? takvimleri yap?lm??t?r. Ay takviminde, Ay'?n evrelerini izleyen 29 ve 30 günlük alma??k 12 ay vard?r; bu 12 ay, 354 günlük bir ay y?l? olu?turur. Ancak bu y?l mevsimlerin ritmine uymaz (... Devamı »»»
Termometre « ?catlar ve Ke?ifler
S?cakl?k ölçme?e yarayan Alet. Yunanca «thermos», ?«? ve «metron», ölçü'den. Termometreler ince cam borudan yap?l?r. Borunun alt ucu ?i?kincedir, buraya alkol ya da civa doldurulur. Üzerinde derece çizgileri bulunan ince uzun k?sm?n içindeki hava bo?alt?l?r, sonra a?z? kapat?l?r. Böylece ?s? artt??? zaman tüpün içindeki s?v? genle?ir ve yava? yava? yükselir. CELC?US DERECELER? ?sveçli fizikçi Anders Celcius (1701-1744), termometrenin derecelenmesinde «yüzlük» bir sistem önerdi; bugün birçok Avrupa ülkesinde ve Türkiye'de bu sistem kullan?lmaktad?r. Celcius, önce cival? termometre üzerinde ... Devamı »»»
Atom Bombas? « ?catlar ve Ke?ifler
Atom bombas?n? ilk kez yapmay? ba?aran ABD, ilk atom bombas?n? 16 Temmuz 1945'te New Jersey eyaletindeki Alamogordo hava üssünde patlatt?. Bu patlamada inan?lmaz derecede kuvvetli bir ???k16 km uzaklardaki da?lar? bile ayd?nlatt?. Ate?ten bir top 12,000 metreye yükseldi. ?kinci Dünya Sava??'nda, sava? amac?yla kullan?lan ilk atom bombas?, 6 A?ustos 1945'te Japonya'da Hiro?ima ?ehrine at?ld?. Patlamada 66,000 ki?i öldü, 69,000 ki?i de yaraland?. Üç gün sonra Nagasaki'ye at?lan atom bombas? ise 37,000 ki?iyi öldürdü, 40,000 ki?iyi yaralad?. Atom bombas? patlat?l?nca, bir sarsma dalgas? meydana... Devamı »»»
Bumerang « ?catlar ve Ke?ifler
Bumerang, günümizde en çok Avustralya yerlileri taraf?ndan kullan?lan a?açtan yap?lm?? eski bir silaht?r. Hayvan avc?l???, spor ve e?lence amaçl? kullan?l?r. Bumerang, sert a?açtan yontularak yap?lan k?vr?k bir at?? çubu?udur. Boyu 15 cm'den 120 cm'ye kadar de?i?ir. En bilinen V biçimli ve iki kollu bumerangt?r. Havaya at?lan V biçimli bir bumerang havada bir halka çizdikten sonra tekrar onu atan ki?iye döner. Geriye dönmeyen bumeranglar da vard?r. Geri dönmeyen bumeranglar? eski M?s?rl?lar da kullanm??lard?r. Geriye dönen bumeranglar, hafif, ince ve genellikle 75 cm'den daha k?sa boydad?r.... Devamı »»»
Daktilo « ?catlar ve Ke?ifler
Daktilo, 19. yüzy?lda Amerika'da bulundu. Daktilonun ilk örneklerine "tipograf" ad? verilmi?ti. Tipograf 1829 y?l?nda William Burt taraf?ndan yap?lm??t?. Bu makinenin birçok parças? tahtadand?. Harfleri bulabilmek için, yaz? yazan?n bir çerçeve üzerindeki kolu çevirmesi gerekiyordu. 1868 y?llar?na do?ru daha geli?mi? modeller yap?ld?. ?lk daktilo makinesini sat?n alanlar aras?nda yazar Mark Twain de vard?.... Devamı »»»
Madenkömürü « ?catlar ve Ke?ifler
Sanayi alan?ndaki geli?meler ?ngiltere'den d?? ülkelere s?çram?? bulunuyordu. XVIII. yüzy?l?n ba??ndan beri Fransa, ?ngiltere'de gerçekle?tirilen teknik geli?meleri ilgiyle izlemi? ve Gabriet Jars (1732-1769) adl? genç bir sanayici Man?'?n ötesine göndermi?ti. Jars'?n görevi maden i?letmelerinde uygulanan yeni yöntemleri incelemekti. Ne var ki, ?ngiliz kapitalizmini ö?renen Frans?zlar, ülkenin iktisadi hayat?nda söz sahibi olmak ve daha çok insiyatif elde etmek hevesine kap?ld?lar. Loncalar?n umutsuzca direni?leri ve soylular?n emek konusundaki önyarg?lar? art?k eski gücünü yitirmi?ti. Hisse ... Devamı »»»
Pusula « ?catlar ve Ke?ifler
Karalar gözden kaybolduktan sonra, denizde art?k deneysel kurallara dayan?larak yol bulmak ve bunu sürdürmek imkâns?zd?. Bilimsel tekni?e ba? vurmak zorunlu olmu?tu. Gidilecek mesafe çok uzak oldu mu, dünyan?n küresel yüzeyi düz bir planda gösterilemiyordu. Bu nedenle, gemiciler son çare olarak XVI. yüzy?la kadar kullan?lacak "Yer yuvarla??"na ba? vurdular; art?k geminin bulundu?u yer, enlem ve boylamlara göre belirlenmekteydi. Bunun için de X. yüzy?lda Araplardan gelme usturlaplar kullan?lmakta; bunlarla y?ld?zlar?n yükseltisi bulunarak kabaca bir enlem-boylam tayini yap?lmaktayd?. Ne var ki... Devamı »»»
Sismograf « ?catlar ve Ke?ifler
Depremleri kaydeden, ?iddetini, uzakl???n? gösteren alete "sismograf" (depremyazar) denir. Sismograf, sarkaç esas?na dayan?r. Yer sars?ld??? s?rada, sarkac?n ucundaki yuvarlak a??r topuz, süredurum kanununa uyarak, hareketsiz kal?r. Yeryüzünde duran bir kimse, yerle birlikte gidip geldi?i için, sarkac? hareket eder gibi görür. Topuzun ucunda bir kalem vard?r. Kalemin ucu bîr makara üzerinde sanl? duran kâ??da de?er. Yer sars?l?nca kâ??t da sa?a, sola, yukar? a?a?? gidip gelece?i, topuz ise hareketsiz duraca?? için, kalem kâ??da bu hareketleri çizer. Bu basit esas üzerine yap?lm?? olan ilk sis... Devamı »»»
Teleskop « ?catlar ve Ke?ifler
Yeni gökyüzü görünümünün olu?mas?nda kesin rolü oynayacak olan ad?m, sadece uzmanlarca takdir gören astronomik hesaplar?n geli?tirilmesi çal??malar? de?ildir. Bunu sa?layan Güne?, Ay ve y?ld?zlar?n daha yak?ndan incelenebilmeleri için gökyüzü cisimlerini Yeryüzü'ne yakla?t?ran ve herkesin yararlanabildi?i bir fizik arac? olan teleskopun icad? oldu. Büyük olas?l?kla teleskop, bir bilimsel faaliyet ürünü olarak icat edilmi? de?ildir. Hollanda'da gözlük üretiminde ortaya ç?kan bir yan üründür. Efsane, 1600 y?llar?nda bir çocu?un, Lippershey'in dükkan?nda, bir mercekten, vitrinde duran bir di?er ... Devamı »»»
Trafik I??klar? « ?catlar ve Ke?ifler
K?rm?z? ve ye?il ???kl? trafik lambas? ilk kez 1868 y?l?nda, Londra'da kullan?ld?. Henüz motorlu araçlar?n icat edilmedi?i o tarihte, at arabalar?n?n yo?un oldu?u baz? caddelerde, gaz lambas? ile trafi?in düzenlenmesine çal???lm??t?. Daha sonralar?, 1920'de ABD'nin Detroit Kenti'nde demiryolu sinyalizasyon sisteminden esinlenen bir trafik lambas? kullan?ld?. Günümüzde kullan?lan trafik lambas?n?n patenti ise ABD'li Garrett Augustus Morgan'a aittir. Morgan, bulu?unun patentini 23 Kas?m 1923 tarihinde Cleveland'de ald? ve bulu?unu bir süre sonra General Electric'e satt?.... Devamı »»»
Barut « ?catlar ve Ke?ifler
Barut güherçile, kükürt ve kömür tozundan meydana gelmi? patlay?c? bir maddedir. Ate?li silahlarla mermiyi atmak için kullan?l?r. Çok kez, "karabarut" ad?yla an?l?r. Barutun çok eski bîr tarihi vard?r. M.Ö. 1000 y?llar?nda, Çinliler, ate?i bir sava? silah? olarak kullan?rlard?. Gerek Do?u'da, gerekse Bat?'da, alev ve ate?ten sava?larda da yararlan?l?yordu. Özellikle Çin ordusunda, deh?et saçan sava? arabalar? vard? ki, bunlar?n görevi çömlek ve güllelerin içindeki ate?i dü?man ordusuna atmakt?. Bat?l?la?n, ate?li silahlar? Do?ululardan ö?rendikleri san?l?yor. Ancak, tarihçi Home-ros'un (M.Ö. ... Devamı »»»
Bomba « ?catlar ve Ke?ifler
Bomba çok eskiden bulunmu? bir silaht?r. Romal?lar?n bomba kulland??? biliniyor. Bombay?, düzenli ordular içinde, ilk kez kullanan ise, Frans?zlar olmu?tur (1427). ?kinci Viyana Ku?atmas?'nda Avusturyal?lar, 1808-1809 y?llar?nda da Napoleon ordular? bomba kulland?lar. Havada at?lan ilk bombalar ise, 1849 y?l?nda, Avusturya ordusunda kullan?ld?. Bunlar, s?cak hava balonlar?na tutturulmu?, a??r a??r yanan tapalarla donanm?? bombalard?. Avusturyal?lar bu bombalar? Venedik'e att?lar. Bu ilk bombalar?n yapt??? hasar pek azd?ysa da, Venedik ahalisini son derece korkutmaya yetti. Bombalar? ilk kez u... Devamı »»»
Mürekkep « ?catlar ve Ke?ifler
M.Ö 2,500 y?llar?nda bulunan Çin mürekkebi bir yana, M?s?rl?lar da a?a?? yukar? ayn? ça?larda mürekkep kullan?yorlard?. Asurlular, M?s?rl?lar, hatta Yunanl?lardan kalma, pi?irilmi? toprak levhalar veya ta? üzerine yaz?lm?? pek çok yaz?t, günümüze kadar ula?t??? gibi, M?s?rl?lar?n yeralt? mezarlar?nda da, mürekkeple (siyah ve k?rm?z?) yaz?lm?? papirüsler bulundu. Bu elyazmalar?nda Calamus, hatta tüy kalem kullan?ld??? san?lmaktad?r. Balmumu tabletler ve kaz? kalemi, Yunanl?lar ile Romal?lar için dü?üncelerini yaz? halinde ifade etmeye yarayan tek araç de?ildi; ayr?ca mürekkep de kulland?lar. ... Devamı »»»
Tekerle?in ?cad? « ?catlar ve Ke?ifler
Tabiatta hiç bir örne?ine rastlanmad??? halde, bize son derece do?al gelen ve modern tekni?in ekseni olacak kadar önemli bir icad?, tekerle?i de Güneybat? Asya'ya borçluyuz. Elimize, tekerle?in hangi tarihte icat edildi?ini gösterecek hiç bir belge geçmemi?tir. Ancak bu arac?n günümüze en eski ça?lardan geldi?i de kesindir. Amerikal? arkeolog Speiser, Gawra'da, M.Ö. 3.000-2.500 y?llar?n?n kal?nt?lar?nda tekerle?e rastlanm??; ?ngiliz meslekta?? Woolley de Ur'da, M.Ö. 2.950 y?llar?ndan kalma mezardan bir tekerlek ç?karm??t?. Ne gibi bir ihtiyac?n bu icada yol açt??? kesinlikle bilinmiyor. Gene... Devamı »»»
Kibrit « ?catlar ve Ke?ifler
Kibrit 1809'da icat edildi; bu küçücük âlet, sadece uçlar?ndan biri, içinde potasyum klorat bulunan bir kar???ma bat?r?lm?? küçük bir kükürtlü tahta parças?ndan ibaretti. Tutu?turmak için yo?un sülfürik aside dald?rmak gerekiyordu: bu da tehlikeli ve oyalay?c? bir i?ti. Kullan?l??? basit ilk kibrit 1831 y?l?nda, Dole'de, on dokuz ya??ndaki genç bir Frans?z ö?rencisi olan Charles Sauria taraf?ndan geli?tirildi: Sauria bu kar???ma, en basit sürtünmeyle alev al?veren beyaz fosfor katmay? ak?l etti. Daha sonra, ?sveç'te, çakma yerine sürülen bir ba?ka kar???ma k?rm?z? fosfor (beyaz fosforun tersi... Devamı »»»
Mikrodalga F?r?nlar « ?catlar ve Ke?ifler
Diyelim ki, normal bir f?r?nda bir keki pi?iriyorsunuz. Kekler normal olarak 170-180 derecede pi?irilirler. Ama siz f?r?n? yanl??l?kla 250 dereceye ayarlarsan?z, olacak olan, kekin daha içi ?s?nmam??ken, d???n?n yanmas?d?r. Normal bir f?r?nda, ?s? önce yeme?in pi?ti?i kap sonra da yeme?in d??? ile temas eder ve oradan içine do?ru yay?l?r. F?r?n?n içinde ?s?nan kuru hava da, kekin içi hala nemli iken d???n? kurutur ve kahverengi bir kabu?un olu?mas?na yol açar. Bir mikrodalga f?r?nda kullan?lan, yani yiyece?in üzerine gönderilen mikrodalgalar 2.500 megahertz frekans?ndaki radyo dalgalar? boyu... Devamı »»»
Hava Yast?klar? « ?catlar ve Ke?ifler
Hava yast?klar? 80'li y?llar?n ba??nda ortaya ç?kt?klar?ndan beri binlerce hayat? kurtarm??lard?r. Asl?nda hava yast?klar? ?kinci Dünya Sava?? s?ras?nda uçaklar?n yere çak?lmalar?nda bir önlem olarak tasarlanm?? ve ilk patent o zamanlarda al?nm??t?. Hava yast?klar?n?n arabalara uygulanmas?nda birçok problemle kar??la??ld?. Bas?nçl? havan?n araba içinde muhafazas?, süratle ?i?menin sa?lanmas?, ani ?i?me s?ras?nda yast???n patlamas?n?n veya ki?iye zarar vermesinin önlenmesi vs... Hava yast???nda üç ana parça vard?r. Birincisi yast???n kendisi ki, ince naylon iplikten yap?lm?? ve konsolda bir... Devamı »»»
Silah Susturucular? « ?catlar ve Ke?ifler
Filmlerde görmü?sünüzdür. Asl?nda kulaklara zarar verebilecek kadar yüksek olan silah sesi, silah?n ucuna tak?lan boru gibi çok basit bir madeni parça ile neredeyse i?itilemeyecek kadar, çok dü?ük bir seviyeye indirilebilmektedir. Gerçekten de susturucular silah?n sesini çok aza indirirler ve de çok basit bir prensibe göre çal???rlar. Bir balon dü?ünün, bu balonu i?ne ile patlatt???n?zda yüksek bir ses ç?kar. Alt taraf? balonun içindeki bas?nçl? havay? bo?altm??s?n?zd?r. Halbuki balonun a?z?n? çok az açarak bas?nçl? havan?n yava?ça bo?almas?n? sa?larsan?z, çok az bir ses ç?kar. Bir di?er ö... Devamı »»»
Yalan Makinesi « ?catlar ve Ke?ifler
Televizyondan veya gazetelerden, bizde pek olmasa da ABD'de polis sorgulamalar?nda gerekti?inde bir san???n yalan makinesine ba?lanarak, do?ruyu söyleyip söylemedi?inin kontrol edildi?ini görmü? veya okumu?sunuzdur. Hatta ABD'de FBI veya CIA gibi çok önemli devlet görevlerine al?nmaya aday memurlara da bu test uygulanmaktad?r. 'Polygraph' denilen bir alet ile san??a 4-6 adet sensör ba?lan?r. Bu sensörlerden gelen çe?itli sinyaller, dönmekte olan bir ka??d?n üzerine grafik olarak kaydedilir. Bu sensörlerle san???n, o Nefes al?? h?z?. o Nabz?. o Kan bas?nc? (tansiyonu). o Terleme miktar?.... Devamı »»»
Güne?te Kararan Gözlükler « ?catlar ve Ke?ifler
Güne? ?????na maruz kald???nda kararan gözlük camlar? ilk olarak 1960'lar?n sonlar?nda geli?tirildi, yayg?n olarak kullan?lmaya ba?lan?lmas? ise 1990'l? y?llarda oldu. Bu tip gözlük camlan fotokromik veya fotokromatik ad? verilen ve yüzde 0,01 ile 0,1 aras?nda gümü? kristalleri ihtiva eden özel camlardan yap?l?rlar. Kristaller normalde ?effaf olup son derecede küçüktürler ve gözlük cam?na bak?ld???nda fark edilmezler. Gözlük camlar?na bol miktarda Ultraviyole ???n ihtiva eden güne? ????? geldi?i zaman kristallerdeki gümü? iyonlar? etkilenerek gümü? atomlar?na dönü?ür ve cam?n içinde küçük ... Devamı »»»
Termos « ?catlar ve Ke?ifler
Tek sebebi var, vakum yani bo?luk. Bir termosta iç içe geçmi? iki kap vard?r. D??taki metal bir kap olup içteki genellikle bir cam ?i?edir. ?kisinin aras?ndaki hava ise bo?alt?lm??t?r. Tam olmasa da üreticiler taraf?ndan elde edilebilen tama yak?n bir bo?luk vard?r. Vakumlu bir ortamda hava molekülleri de olmad???ndan ?s? ilet ilemez. Cismin ?s?s? ba?lang?çta ne ise o halde kal?r. ?çerden d??ar?ya, d??ardan içeriye ?s? geçi?i olmaz. Termosun içine kahve konulursa ?s?s? d??ar? kaçamayaca?? için kahve s?cak kal?r, so?uk su koyarsan?z d??ar?dan içeriye ?s? giremeyece?i için su ?s?nmaz, so?uklu?... Devamı »»»
Çömlekçilik ve Madenler « ?catlar ve Ke?ifler
Tarih öncesi toplumlar?n?n gücünü sa?layan sanayilerden biri olan çömlekçili?in geli?mesi de tekerlek sayesinde olmu?tur. Daha önce söyledi?imiz gibi, seramik. Cilâl? Ta? Ça??'nda biliniyordu. 'Bu insanlar?n killi topra?a elle biçim vererek meydana getirdikleri çanak-çömlekler, bugün arkeologlara, kaz?lar?n tarihlerini tespit etme imkân?n? vermektedir. Çömlekçi, hammaddesine elleriyle istedi?i biçimi verdikten sonra, bunu güne?te pi?irirdi. Pi?irme i?lemini ate?te yapmay? ve iklim ?artlar?n?n etkisinden kurtarmak için kapal? yerde pi?irmeyi, neden sonra dü?ünebildi. Böylece ilkel f?r?n do?mu... Devamı »»»
Demir « ?catlar ve Ke?ifler
XIX. Yüzy?l?n ba?lar?na kadar gözler hep Roma ile Yunan'dayd?. Ça?da? uygarl???m?z yaln?z bu iki kayna?a indirgenmekteydi. Bu görü? Napolyon'un M?s?r seferiyle de?i?ti. Onunla birlikte M?s?r'a giden bilginler, icat ve an?ttan yana zengin bu iki uygarl?ktan, çok daha eski bir uygarl???n varl???n? ?a?k?nl?k ve hayranl?kla gördüler. 1842'de ufuk daha da geni?ledi; Fransa'n?n Musul ba?konsolosu Botta, Mezopotamya'n?n antik an?tlar?n? ortaya ç?kard?. Bunu, öteki uygarl?klar?n, (Sümerler, Babilliler, Egeliler, Hititliler, Ukrayna'dan Mo?olistan'a uzayan steplerde ya?ayan göçebe halk) tan?nmas? ve in... Devamı »»»
Deniz Ta??tlar?n?n ?cad? « ?catlar ve Ke?ifler
Kara ta??tlar?ndan, henüz hiç sözünü etmedi?imiz deniz ula??m?na geçelim. Daha önce anlat?lmamas?n?n nedeni, Yunanl?lar?n ve onlardan öncekilerin su üstü ula??m?nda geri olmalar? de?ildir; Cilâl? Ta? Ça??'nda bile su üstü ula??m? bilinmekte ve uygulanmaktayd?. Hatta geminin arabadan önce icat edilmi? olmas? da ola?and?r. Öyle ya, a?aç kütü?ünü oyarak basit bir kay?k yapmak, dingil ve tekerle?i gerektiren araban?n icad?ndan daha kolay de?il midir? Hatta gemicili?in, suyollar?n?n karayollar?ndan daha k?sa ve kullan??l? oldu?unun fark edildi?i günden ba?layarak geli?mi? oldu?unu kabul etmek, daha... Devamı »»»
Bas?m ve Kâ??t « ?catlar ve Ke?ifler
Ortaça?, tekni?in do?u? ça??d?r: Do?um uzun, güç ve ac?l? olmakla birlikte, sonlar? yakla?t?kça gelecek ça?lar?n uygarl???n?n temelini kuracak, en önemli üç icad?n gerçekle?tirildi?ini görüyoruz. Bunlar, ortaça??n uygarl??a ba?l?ca katk?lar? ve önemli ç?k?? noktalar? olmu?tur. Bu noktalardan yap?lan üç at?l?m, toplumu modern ça??n e?i?ine getirivermi?tir. Bu icatlardan birincisi, ?bask??d?r. Gutenberg'den önce haz?rlanm?? bir kitaba bakarsak bu icad?n önemini daha iyi kavrayabiliriz: Madenden, deriden ya da tahtadan yap?lma iki levhan?n aras?na s?k??t?r?lm?? kocaman bir ?ey... ?çinde, papazl... Devamı »»»
Mekanik Saat « ?catlar ve Ke?ifler
Ve i?te ortaça? sonlar?n?n üçüncü büyük icad?! Seine k?y?s?nda Adliye Saray?n?n kare kulesindeki saati bütün Parisliler tan?rlar. Birçok kereler (son olarak 1849'da) onar?lan bu saat, Fransa'da imal edilen saatlerin ilk örne?idir. X. yüzy?la kadar zaman? bilmenin en pratik yolu, su saatiydi. Suyun sürekli ak?t?lmas? esas?na dayanan bu araç, zamanla süs kayg?s?yla yerle?tirilen birtak?m mekanizmalarla karma??k bir hal alm??t?. Bunun en tipik örne?inin, 807 y?l?nda Harun Resifin Charlemagne'a (?arlman) arma?an etti?i "saat" oldu?u kesindir. Sürekli akan suyun belirli düzeylere gelmesi sonucund... Devamı »»»
Dokuma ve Kuma? « ?catlar ve Ke?ifler
Mekanik icat, ihtiyac?n ürünüdür. ?nsan?n en önemli ihtiyac? da, önce yemek, sonra giyimdir. Bu nedenle de elbise yap?m? her ça?da insan u?ra??lar?n?n belli ba?l?lar?ndan biri olmu?tur. Bu alanda ilk kullan?lan madde, ketendi. Keten kuma?, uzun süre 'rakipsiz', 'kral kuma?' say?ld?. Büyükannelerimizin sand?klar?nda bulunan elbiseleri hat?rlamaya çal??mak, bunu kan?tlamaya yeter. Yün de onun kadar eskidir, denilebilir. Bununla birlikte merinos yünüyle imal edilenler ancak XVII. yüzy?lda Fransa'da, sonra ?ngiltere'de yay?ld?. Bu s?ralarda pamuklu kuma?lar biliniyor, pamuk da Kuzey Amerika'da X... Devamı »»»
Çelik « ?catlar ve Ke?ifler
?ngiltere'de krall?k emirnamelerince yasaklanmas?na, Fransa'da Sorbonne'un ?iddetle kar?? ç?kmas?na ra?men, ormanlar tükendikçe ta?kömürüyle ?s?nma yayg?nla??yordu. Evlerden bir süre sonra fabrikalara da girmeye ba?lad?. Önce cam (1635), bira ve tu?la fabrikalar?na girdi. Derken günün birinde, bir demir döküm fabrikas? sahibi, "biz niye kullanmayal?m?" diye dü?ündü. Bu ki?i Dunley idi Ne yaz?k ki, bu i? Dunley'in dü?ündü?ü gibi kolay de?ildi. Yaln?z odunkömürünün yerine ta?kömürü kullanmakla demir elde edilemezdi. Önce demir cevherinin içindeki oksijeni yok etmek gerekiyordu. Odunkömürünün... Devamı »»»
Ate?li Tulumbalar « ?catlar ve Ke?ifler
?ngiltere'deki kömür madenlerinde durum gittikçe daha tehlikeli bir hal al?yordu. Sürekli artan kömür talebi, kuyular?n daha çok derinle?tirilmesini gerektiriyor, dolan sular? bo?altmak gittikçe güçle?iyordu. Britanya ekonomisinin en önemli sorunu durumuna gelen sular? bo?altma i?i için bütün mühendisler seferber olmu?lard?. XVII. yüzy?l?n sonlar?nda bu mühendislerden biri, Thomas Savery (1650-1715), bilim yay?nlar?na göz gezdirirken Hook'un, Papin'in makinesinden söz eden bir yaz?s?na rastlad?. Savery, Hook'un ele?tirmelerine ra?men, icad?n i?e yarar olabilece?ini tahmin etti. Bunun için de... Devamı »»»
Buharl? Makine « ?catlar ve Ke?ifler
Boulton ve Watt ?irketi 1786'da "çift etkili" makineyi piyasaya sürdü. Elli beygirgücündeki bu makine bir un fabrikas?na sat?ld?. Bunu iplik, dokuma ve demir fabrikalar?, maden ocaklar? izledi. Watt'tan önce bile 600 i?çi çal??t?ran Boulton fabrikalar? alabildi?ine büyüdü. Bütün dünyadan gelen vinç, sonda, un fabrikalar?, iplik ve dokuma fabrikalar?, darphane, Stanhope presleri, bira fabrikalar? vb. için buharl? makine taleplerini kar??lamaya koyuldu. Böylece 1775 ile 1800 y?llar? aras?nda 325 makine imal etti. A. B. D. ilk makineyi 1781'de sat?n alm??t?; Almanya'da ilk defa 1785'te Fransa'da ... Devamı »»»
Balon « ?catlar ve Ke?ifler
Buhar sorununu bilimsel yönden geli?tirmesinden ötürü Watt, bu devrimlerin kayna?? say?lmal?d?r. Ondan önce Newcomen'in makinesi a??r ve zor ilerliyor, teknik yerinde say?yordu. Watt??n arac?l???yla bilimin i?i ele almas? üzerine bu yava? gidi?te birden bir canlanma görüldü. Tekni?in ilerleyi?i bir devrim niteli?ini ald?, olaylar?n ak??? büyük bir h?z kazand?. Bilim, insanl?k tarihinde üçüncü defa müdahalede bulunuyordu, ama bu müdahalesi, toplumda bundan böyle büyük bir rol oynayaca??n? kan?tlayacak nitelikteydi. ?imdilik bütün rolü, yaln?zca icat edilmi? bir makinenin geli?tirilmesi ve müke... Devamı »»»
Sodyum Karbonat « ?catlar ve Ke?ifler
XVIII. Yüzy?lda en verimli iki sanayinin madencilik ve dokuma oldu?unu hat?rlatal?m. Kimya, dokuma alan?nda, lavoisier'den önceki y?llarda da büyük rol oynam??t?. O kadar ki, bu yüzy?l?n sonlar?na kadar kimya her ?eyden önce kuma? boyama sanat?yd? diyebiliriz. O dönemde ?u boyay?c? maddeler kullan?lmaktayd?: Meksika'dan, Kanarya Adalar?ndan ve Hindistan'dan ithal edilen k?rm?z böce?i; Meksika ve Antiller'den bakam a?ac?; Hindistan ve Uzak Do?u'dan çivit, Brezilya'dan brezil. Orta Do?u'dan maz?, vb. Bazen kuma?, boyay? kendili?inden emerdi, bazen de boyadan önce kuma?? ya?lardan ar?tmak gerek... Devamı »»»
Havagaz? « ?catlar ve Ke?ifler
N?colas Leblanc, Philippe Girard, Jacquard, gibi bahts?z mucitlere ?imdiden Jouffroy d'Abbans, Chappe ve Fulton'u ve konumuzla ilgili olarak Philippe Lebon'u ekleyelim. Havagaz?nm, mucitlerinden biri olan Lebon da ötekilerden daha ?ansl? olmad?. Bir sabah ölüsünü sokakta buldular ve mezarl?kta bir çukura gömdüler. Eski dönemlerde verilen gösteri?li davet ve e?lentilerin öyküsünü tarih kitaplar?nda okuyoruz: Kral saraylar?n?n muhte?em dekoru, muazzam salonlarda ?atafatl? giyimleriyle boy gösteren senyörler, operada suareler, balolar, ?ölenler... Bu zengin dünya nas?l ayd?nlat?lmaktayd?, diye ... Devamı »»»
?eker Pancar?n?n Hikâyesi « ?catlar ve Ke?ifler
Havagaz? önemli bir ke?if olmakla birlikte bir lükstü de. Çünkü XIX. yüzy?l?n ilk, on y?l? içinde as?l sorun yiyecek ve savunmakt?. Savunma: Daha önce de dedi?imiz gibi bak?r piyasas?n? ?ngilizler tutuyorlard? ve bu madeni, çanlar? eriterek elde etmi?lerdi. Güherçile de, ülkede ç?kmad???ndan, barut imal etmek için nemli mahzenlerin duvarlar?nda kendili?inden meydana gelen maddeyi kaz?yorlard?. Karbon, kükürt ve güherçilenin kar???m?ndan meydana gelen barut yaln?z sava?larda de?il, maden ocaklar?nda ve yap? mühendisli?inde de kullan?lmaktayd?. XIX. yüzy?l?n sonlar?nda Nobel dinamiti icat edin... Devamı »»»
Konserve « ?catlar ve Ke?ifler
Napolyon sava?lar? kimyac?lar?n dikkatini bir ihtiyaca daha çekmi?ti: Yiyecek s?k?nt?s?. Askerlerin, hele denizcilerin, yiyeceklerini birlikte götürmelerini ve bunlar?n uzun süre dayanmas?n? sa?lamak gerekiyordu. Taze et bulunmad???ndan eskiden beri fümesi, kurusu ya da salamuras?yla yetinilmekteydi. Buna reçel ve peynir katmak tek beslenme yolu olarak biliniyordu. Ancak, bu s?n?rl? imkânlar, sava? geni? bir alana yay?l?nca ve ula??m gittikçe zorla??nca sa?l?k bak?m?ndan kötü sonuçlar vermeye ba?lad?. Hükümet, bilim adamlar?na ba? vurdu. Et ve sebzelerin besleyici niteliklerini ve tazeliklerin... Devamı »»»
Kimyasal Gübre « ?catlar ve Ke?ifler
Bununla birlikte XIX. yüzy?l?n ilk yar?s?nda et özüyle ya?anabilece?ine marnlam?yordu. Günümüzde bunca bolla?an konsantre çorbalar henüz çok enderdi. Temel besin ekmek ve halk?n büyük ço?unlu?u için tah?llard?. Ekmek yap?m? da geli?memi?ti. Makinelerle hamur yo?urma tekni?i gittikçe yayg?nla?maktayd? ve f?r?nlar genellikle odunla ?s?t?lmakla birlikte kömür de kullan?lmaya ba?lanm??t?. Bu?day ekimine gelince hâlâ eski yöntemle sürdürülüyor ve bu tar?m hâlâ bilgisizlik içinde yüzen köylülerin elinde bulunuyordu. Ama yine de Devrim'den bu yana toprak i?çisinin hayat ?artlar?nda bir geli?me olmu... Devamı »»»
Suyun Kontrol Edilmesi « ?catlar ve Ke?ifler
Topra??n verimli hale getirilmesinden ve tar?m?n makinele?tirilmesinden söz ediliyordu ama bilgin ve teknisyenlerin el ele verip yaratt?klar? bu büyük geli?melerin yarars?z duruma gelmesine de az kalm??t?. Gerçekten de e?er nem kontrol alt?na al?nmazsa, yani su çok geldi?inde fazlas? kontrol alt?na al?n?p az oldu?unda art?r?m? sa?lanmasayd?, tarlalar yine eskisi kadar kurak kalacakt?. Bu nedenle, akaçlama i?inin 1823'ten ba?layarak ciddi bir ?ekilde ele al?n?p ba?ar?ya ula?t?r?lmas?n? bir ba?ka hayati geli?me olarak kabul etmeliyiz. Yap?lan i?, suyu topra??n alt?ndaki kanalizasyonlara çekmekti... Devamı »»»
Sülfürik Asit « ?catlar ve Ke?ifler
Toprak, insana hayat?n?n iki temeli olan ekmek ve sudan ba?ka gerekli bir maddeyi daha, tuzu da sa?lar. Bu maddenin öteden beri beslenmede önemli bir yer tuttu?unu ve uzun zaman tuzdan yoksun kalman?n organizmada ne gibi düzensizliklere yol açt???n? biliyoruz. Tuzun, yaln?z beslenmede de?il toplumsal hayatta da büyük rol oynad???n? gösteren olaylar çoktur. Sözgeli?i Frans?zca?daki Salaire, ?ngilizce?deki Salary kelimesini bir göz önüne alal?m: Bu kelime Roma lejyonerlerinin ücretlerinin bir k?sm?n? tuz (sel) olarak almalar?ndan gelmektedir. Bu madde gerçekten birçok ülkede para yerine geçiyor... Devamı »»»
Kauçuk « ?catlar ve Ke?ifler
?imdi 1745'e XV. Louis'in saltanat y?llar?na gidece?iz. Paris çalkalan?yor: Kâ?if La Condamine, Güney Amerika'ya yapt??? bilimsel inceleme gezisinden dönmü?... On y?l süren bu gezinin bast?ca amac? meridyenin bir derecesini ölçmekti. Daha önce Maupertuis taraf?ndan Laponya'da yap?lan benzeri bir incelemenin sonuçlar?n?n kar??la?t?r?lmas?, Cassini ve Newton taraftarlar?n?n aras?ndaki mücadeleye son vermi?ti: Dünya ekvatorda de?il kutuplarda bas?k bir küre idi. Ayd?n tabaka, Maupertuis'in Cassini'ye La Condamine'in Bourguer'ye kar?? sürdürdü?ü ve Voltaire'in k??k?rt?p körükledi?i polemi?i y?... Devamı »»»
Buharl? Araba « ?catlar ve Ke?ifler
Böyle bir tasar? Newcomen'in makinesiyle bile hayalden öteye gidebilecek gibi de?ildi. Daha önce tan?m?n? yapt???m?z üç metre uzunlu?unda ve sarkac? yedi metreye varan dev arac? bir gözümüzün önüne getirelim. Böylesine bir hantal makineyi bir arabaya, hatta bir gemiye yüklemeyi dü?ünmek düpedüz gülünçtü. Üstelik bir so?utma makinesi oldu?una göre araçta ayr?ca tonlarla so?uk su bulundurulmas? gerektirmekteydi. Bu su, gemi için bir sorun de?ilse de bunca hantall??? bir kara ta??t arac?nda bir an dü?ünmek bile saçmayd?, öyle ki bu yolda ?srar edenlerin hepsinin ac? hayal k?r?kl?klar?na u?rayacak... Devamı »»»
Buharl? Gemi « ?catlar ve Ke?ifler
Buharl? gemi, ne saçmal?k! Bu anlay??s?zl?k yaln?z buharl? araba tasar?s?n? de?il, buharl? gemi tasar?s?n? da suya dü?ürdü. Denis Papin'inkini 25 Eylül 1707'de parçalam??lard?. Claude-François d'Aux?ron'unki 8 Eylül 1774'te daha ?ansl? ç?kmad?. D'Auxiron (1727-1778), kürekleri yang?n tulumbas?yla i?leyen bir gemi in?a etmi?ti. Seine ?rma??nda denemeye konduysa da tasar?ya dü?man gemicileri sarkac?n? sabote ettiklerinden deneme ba?ar?s?zl?kla sona erdi. Zavall? mucit kederinden hastaland?; do?du?u Quingey'e çekildi ve orada öldü. K?rk yedi ya??nda ölüm dö?e?ine dü?en bu adam?n ününe özenen Te... Devamı »»»
Yelkenli « ?catlar ve Ke?ifler
Fulton 23 ?ubat 1815'te öldü. Onu büyük bir sevince kavu?turdu?u ?ehrin göbe?ine, Manhattan'daki mezarl??a törenle gömdüler, ihtiyar Clermont'un bol bol torunlar? olmu?tu. A.B.D.'nin büyük göllerinde ve ba?l?ca ?rmaklar?nda yüzlerce buharl? gemi dola?maktayd?. Avrupa bu geli?meyi ibretle seyrediyordu. Amerika'y? izlemekte gecikmedi: ?lk düzenli vapur seferi 1818'de, ?ngiltere-?rlanda aras?nda ba?lad?. Kesinlikle bilinmiyor ama, halk bu yenili?e kayg? ve duraksamal? bir dönemden sonra al??abilmi? olmal?. Çünkü bu topraklarda göl ya da ?rmak söz konusu de?ildi. Kapal? da olsa bir deniz yolculu?u... Devamı »»»
Gemi Pervanesi « ?catlar ve Ke?ifler
Modern gemicili?in ç??r?n? açan pervanenin icad?, ayn? zamanda utanmaz istismarc? tak?m?n?n açgözlülü?ünün ve haydutlu?unun da tipik bir örne?idir. Bu yeteneklerin ve yüreklili?in de?il, hilenin, dalaverecili?in ve her türlü insafs?zl???n kol gezip zafer kazand??? bir alan oldu. Pervane 1803'te Charles Dallery (1754-1845) adl? bir Frans?z taraf?ndan icat edilmi?tir. Dallery çe?itli dallarda ilginç icatlarda bulunmu? yetenekli bir teknisyendi. En yararl? çal??mas?n? buharl? gemilerin geli?mesi alan?nda yapt?. 1788'de bir buharl? araba, 1803'te tüpe benzeyen bir kazan yapm?? ve sonunda ayn? y?... Devamı »»»
Lokomotif « ?catlar ve Ke?ifler
Lokomotifi ilk dü?ünen, daha do?rusu ilk gerçekle?tiren Trevithick oldu. 1801'de in?a etti?i ve kendinden öncekilerden daha ba?ar?l? bir sonuç alamad??? buharl? arabas? hat?rlardad?r. Bu ba?ar?s?zl?k buharl? lokomotifin mucitini sarst?; sab?rs?z, ama hünerli bir ki?i oldu?undan ba?ka ?eyler üzerinde çal??maya ba?lad?. Ancak, emeklerinin büsbütün bo?a gitmesini de istemedi?inden, bir süre sonra makinesinin ray üzerinde giden arabaya ba?lanmas?n? madencilere teklif etti. ?cad?n? yaln?z Merthyr-Tydvil Firmas? kabul etti (1804), fakat bu büyük bir yarar sa?lamad?. Araç, beygirin yerini tutmas?na... Devamı »»»
Chappe Telgraf? « ?catlar ve Ke?ifler
Bu telgraf ?ekli en eski zamandan beri uygulanmaktayd?. Agamemnon, Truva'n?n al?nd???n? Klitemnesr'e böyle duyurmu?tu. Bu yöntem daha sonra Do?abilimci Enee, Polybe, Çinliler ve Kartacal?lar taraf?ndan geli?tirildi. Sonunculardan da Romal?lara geçmi? ve çok kullan?lm??t?. Hatta i?i Clyde'den Tyne'e uzanan surlar?n içine tunçtan akustik borular yerle?tirmeye, yani gerçek bir telefon hatt? kurmaya kadar vard?rm??lar ve haberleri ya da emirleri böylece 1.000 metreden 1.000 metreye h?zla duyurabilmi?lerdi. Barbar istilâlar?yla birlikte bütün bu hünerli tekniklerin sonu geldi. Ve yeni k?p?rdamala... Devamı »»»
Morse Telgraf? « ?catlar ve Ke?ifler
1793'te Convention Meclisi, Claude Chappe'inkini resmen tan?d? diye öteki mucitlerin kabuklar?na çekildiklerini ve kendilerini yenilmi? sayd?klar?n? sanmamal?y?z. Mucit her ?eyden önce inançl? ki?idir. Dehas?na ç?lg?n bir güven vard?r ve hatta bir rakibin ba?ar?s? bile kendisinin yanl?? yolda oldu?una inanmas? için yeterli de?ildir. Öyle ki, Chappe ?ebekesi kurulup i?letilmeye ba?land??? halde, optik telgraf?n en iyi yol olmad???na, ses ve elektri?e dayan?larak daha verimli sonuçlar al?nabilece?ine inananlar, kan?lar?na uygun ara?t?rmalar?n? sürdürmeye devam ettiler. Özellikle elektrikli tel... Devamı »»»
Telefon « ?catlar ve Ke?ifler
XIX. yüzy?l?n son çeyre?inde Morse telgraf? standart araçlar?, kurallar? ve uzmanlar?yla tam örgütlenmi? bir kamu hizmeti durumuna gelmi?ti. Ve say?s?z ara?t?rmac?lar daha da geli?tirmek için har?l har?l çal??maktayd?lar. Çabalar? özellikle iki yön izlemekteydi: En k?sa zamanda masraflar? kar??layacak azami h?z? ula??mda sa?lamak; bir de Morse alfabesini bir yana b?rak?p mesajlar? normal yaz?yla alabilmek... Birincisini duplex (çift tarafl? haberle?me) tekni?iyle yani her iki yönden birden mesaj göndermek yoluyla sa?lad?lar. Bu güzel icat iki ki?inin eseri oldu: Wheatstone (1852) ve Amerikal... Devamı »»»